Rozpoznawanie – identyfikacja

    W społeczeństwie panuje błędne przekonanie, że szkodnikami drewna są korniki – oczywiście wyrządzają one szkody, ale w drzewach rosnących doprowadzając nawet do ogromnych ubytków w drzewostanach, w języku fachowym określane są one jako szkodniki fizjologiczne drewna. Szkodnikami drewna technicznego, czyli drewna wyrobionego są owady z rodziny kołatkowatych… określane są jako szkodniki techniczne drewna. Żerując na materiale drewnianym powodują naruszenie jego struktury obniżając jego wartość techniczną. Ich działalność ma charakter mechaniczny, drążone tunele przecinają i osłabiają anatomiczne elementy drewna.Rozdzielenie tych dwóch grup jednak nie jest w pełni możliwe, ze względu na specyficzną bionomię poszczególnych gatunków owadów. Trochę jaśniej: niektóre gatunki (np. Spuszczel pospolity) żerujący na drewnie wyrobionym uznawany za szkodnika technicznego w pierwszych stadiach życia potrzebują jednak żywych tkanek drewna do dalszego rozwoju, a więc możemy go zaliczyć również do szkodników fizjologicznych. Ksylofagi – specyficzna grupa owadów odżywiających się drewnem. Najgroźniejsze ksylofagi należą do rzędu chrząszczy (Coleoptera). Identyfikacja żerujących osobników odbywa się najczęściej na podstawie wielkości oraz kształtu otworów wylotowych na powierzchni drewna lub charakterystycznych cech żerowania tj. wygryzione tunele i chodniki w drewnie ich szerokość i głębokość.  Jednak pierwszym niepokojącym objawem najczęściej jest niepokojące chrobotanie lub kołatanie gdzieś w drewnie, a następnie pojawienie się tzw. mączki drzewnej nieopodal drewnianego elementu.

Przegląd popularnych szkodników drewna:

 

 

 

 

Kołatkowate (Anobiidae): Przedstawiciele tej rodziny to małe chrząszcze o ciemnym ubarwieniu. Ich ciało jest krępe, walcowate. Cechą charakterystyczną jest przedtułów zakrywający głowę. Czułki znajdują się po obu stronach głowy, najczęściej mają kształt nitkowaty i składają się z 11 segmentów. U gatunków z tej rodziny występuje dymorfizm płciowy. Polska nazwa rodziny pochodzi od nocnych pieśni miłosnych wykonywanych przez samce zachęcające samice do kopulacji. Dźwięki są bardzo dobrze słyszalne dla człowieka, natomiast ciężko dostrzec bytujące w drewnie osobniki.

Najważniejsze gatunki to:

 

 

 

Kołatek domowy (Anobium punctatum)

Kołatek domowy (Anobium punctatum)

Kołatek domowy (Anobium punctatum)

Najpospolitszy szkodnik zarówno drewna miękkiego i twardego o wilgotności 10-15%. Nie bytuje on w pomieszczeniach z centralnym ogrzewaniem, ponieważ jest tam dla niego za sucho. Występuje w drewnie wolnym od grzybów. Gatunek ten preferuje wilgotne drewno oraz niższe temperatury otoczenia niż spuszczel, dlatego rzadko obydwa gatunki żerują w jednym materiale. Samica składa od 15 do 30 jaj w ciągu 5-10 dni. Mniej więcej po 4-6 tyg. wylęgają się z jaj larwy. Im wyższa wilgotność tym wylęg następuje szybciej. Larwy z posiadają charakterystyczne „rozdęte” segmenty tułowia. Gdy są niepokojone, udają martwe. Ich odchody przypominają konsystencją i barwą piasek. Starsze stadia larwalne wygryzają tunel ku powierzchni tworząc tzw. komorę poczwarkową. Ma to na celu ułatwienie dorosłemu osobnikowi wydostanie się na zewnątrz w celu odbycia lotu godowego. Stadium poczwarki trwa od 2 do 8 tyg. Po przepoczwarczeniu osobniki łączą się w pary. Termin rójki przypada na okres od kwietnia do sierpnia. Osobniki dorosłe żyją 30 dni. Zapłodniona samica wybiera dogodne miejsce do złożenia jaj. Są to najczęściej: kanały wyjściowe, rysy oraz szpary w drewnie.

Tykotek pstry (Xestobium rufovillosum)

Tykotek pstry (Xestobium rufovillosum)

Tykotek pstry (Xestobium rufovillosum)

W naturalnym środowisku owad zasiedla stare, rozkładające się konary i pnie drzew w lesie. To jeden z najgroźniejszych szkodników zabytków drewnianych, jest to również główny szkodnik konstrukcji dachowych. Preferuje drewno zawilgocone i porażone przez grzyby. Chrząszcz ten wybiera do zasiedlenia drewno dębowe, olchowe, bukowe, grabowe oraz niekiedy iglaste. Potrafi on trawić i powodować rozkładać i trawić ściany komórkowe drewna i ich zawartość. Długość ciała dorosłego chrząszcza wynosi 5-9 mm. Jest on barwy brązowo-brunatnej, a na powierzchni pokryw skrzydeł i przedplecza znajdują się pokryte jaśniejszymi, przylegającymi włoskami, skupiska jaśniejszych plamek. Dzięki takiemu deseniowi, powstała nazwa chrząszcza tykotek pstry. Wiosną samica składa po 3-4 sztuki jaj w szczeliny na powierzchni drewna. W ciągu swego życia jest zdolna do wytworzenia od 60 nawet do 200 jaj. Po 3 tygodniach w zależności od warunków temperaturowych wylegają się młode larwy. Wgryzają się one w drewno tworząc liczne kanały o średnicy około 4 mm. Cały cykl rozwojowy szkodnika trwa rok, ale może być wydłużony do 3-10 lat.

Kołatek uparty (Anobium pertinax)

Kołatek uparty (Anobium pertinax)

Kołatek uparty (Anobium pertinax)

Gatunek bardzo pospolity w Polsce. W lesie gdzie występuje pierwotnie nie czyni zbyt poważnych szkód, ale często w budynkach, gdzie preferuje przerobione drewno z drzew iglastych. Rzadziej żeruje w drewnie drzew liściastych. Głowna ochrona budynków przed tym gatunkiem szkodliwym powinna polegać na nie dopuszczeniu lub usuwaniu zawilgoceń i zagrzybienia. Kołatek uparty nie atakuje drewna o wilgotności poniżej 20%. Od końca kwietnia do czerwca pojawiają się samce i samice. Po zapłodnieniu samica składa jaja w szpary drewna zawilgoconego i zagrzybiałego lub na ściankach starych żerowisk. Kołatek uparty wybiera głownie drewniane elementy znajdujące się w dolnych partiach budynku. Przede wszystkim na elementach drewnianych znajdujących się w piwnicach, podłogach i legarach. Po wylęgu larwy rozpoczynają żer. Żerowiska powstałe w wyniku ich aktywności podobne są do tych wygryzanych przez do kołatka domowego. Szerokość powstałych chodników osiąga do 3 mm i wypełnione są one spłaszczonymi grudkami odchodów i mączką drzewną Ostatnie stadium larwalne buduje komorę poczwarkową o długości 4-10 mm. Umieszczona jest ona prostopadle do powierzchni drewna. Proces przepoczwarczenia zachodzi w lecie, ale chrząszcze zimują w drewnie do wiosny następnego roku.

Miazgowcowate (Lyctidae)

Przedstawiciele tej rodziny potocznie nazywane są miazgowcami. Osobniki żerują w bieli drewna gatunków takich jak: dąb, orzech, wiśnia, jesion, mahoń, platan, topole i bambus. To chrząszcze o ciele lekko owłosionym, wydłużonym z równoległymi bokami, spłaszczone. Ich rozmiary wahają się od 2 do 5 mm . Ich buławkowate czułki składają się z 11 członów , przedplecze jest prostokątne, rzadziej kwadratowe. Larwy chrząszczy zaliczanych do tej rodziny mają ciało mięsiste, zgięte łukowato i lekko owłosione z 3 parami odnóży. Gatunki zaliczane do tej rodziny bardzo łatwo zadamawiają się w zakładach drzewnych np. wytwórniach mebli, stolarniach jak i w domach. Ich łatwość w przystosowaniu do warunków życia wiąże się z szeroką tolerancją względem wilgotności. Miazgowce wyrządzają duże szkody w pomieszczeniach mieszkalnych w boazerii, meblach i ramach obrazów oraz podłogach niestrasznych niż 10 lat, unikają zaś drewna pokrytego woskiem, pokostem i farbą. Samice „pobierając” próbkę drewna wyczuwa wielkość naczyń, aby sprawdzić zawartość skrobi w celu doboru odpowiedniego miejsca do złożenia jaj.

Najważniejsze gatunki to:

 

 

Miazgowiec brunatny (Lyctus brunneus)

Miazgowiec brunatny (Lyctus brunneus)

Miazgowiec brunatny (Lyctus brunneus)

Gatunek ten prowadzi nocny tryb życia, dość chętnie lata. Szczególnie przyciąga je światło. Zakres tolerancji co do wilgotności jest szeroki, bo do rozwoju potrzebne jest drewno o wilgotności od 8-32%,%, a optimum wynosi 10-20%. Dorosłe osobniki mają 3-7 mm długości. Ich ciało jest nieco spłaszczone, barwy czerwono-brązowej. Głowa jest bardzo dobrze widoczna z góry. Czułki skadają się z 11 segmentów, a 2 ostatnie człony tworzą tzw. buławkę. Samice tego gatunku są bardzo płodne, składają w ciągu swojego życia do 200 jaj, pojedynczo lub grupami do naczyń w warstwie bieli. Jaja są kształtu podłużnego i mają barwę biało- kremową. Samice składają je pojedynczo lub grupami do naczyń bieli. Po 8-12 dniach pojawiają się larwy, drążące tunele wewnątrz warstwy elementu drewnianego. Najintensywniejszy żer przypada, gdy względna wilgotność powietrza wynosi 40-80%. Objawami żerowania tych szkodników są również odchody przypominające konsystencją pudel lub talk. Dorosła Lawa drąży kanał ku zewnętrznej warstwie drewna w celu wytworzenia kolebki poczwarkowej. Całe stadium larwalne trwa od 2 do 9 miesięcy. Natomiast poczwarki 2-4 tygodni. Po tym czasie owad dorosły, który żyje od 3-6 tyg., wylatuje w celu kopulacji. Powstałe otwory wyjściowe mają od 0,8 do 1,6 mm średnicy i mogą pojawiać się także w materiale ochronnym drewna tj. skórze, obiciu, a nawet złocie.

Miazgowiec parkietowiec (Lyctus linearis)

Miazgowiec parkietowiec (Lyctus linearis)

Miazgowiec parkietowiec (Lyctus linearis)

Owady te wyrządzają dotkliwe szkody niszcząc bielaste drewno gatunków drzew liściastych takich jak: dąb i jesion. Niszczą elementy wystroju wnętrz, parkiety, boazerię oraz meble. L.linearis zasiedla również nieprzerobione drewno. W obydwu przypadkach może spowodować całkowite zniszczenie zewnętrznej części materiału drewnianego. Jako szkodnik drewna zabytkowego ma niewielkie znaczenie, ponieważ preferuje świeżo wyrobionego materiału, bogatego w skrobię . W naszym Kraju występuje rzadziej niż przedstawiciele rodziny kołatkowatych. Ciało chrząszcza jest barwy brunatnej, ma długość 2,5 - 5 mm i jest znacznie bardziej spłaszczone niż u kołatka. Jaja są cienkie, o okrągłym przekroju poprzecznym, bardzo wydłużone, posiadają charakterystyczny wyrostek na jednym z końców. Stadium larwalne na początku ma wysmukły kształt ciała, tuż po pierwszym linieniu przybierają charakterystyczny kształt pędrakowaty, o lekko owłosionych segmentach. Larwy są barwy białej. Żerują w bielu drewna, które jest zasobne w skrobię i proteiny. Wygryzione przez nie chodniki zapełniane są zbitą mączką drewnianą. Otwory te są okrągłe i mają średnicę do 2 mm. Dorosłe chrząszcze wydostają się z drewna przez okrągłe otwory wylotowymi o średnicy 1-2 mm.

Kózkowate (Cerambycidae)

Szkodniki z obrębu tej rodziny atakują zarówno drzewa liściaste i iglaste. Mogą zasiedlać zarówno martwe jak i zdrowe drzewa, próchniejące pniaki, ścięte bale, ale także wysuszone i wyrobione drewno. Główna cechą gatunków zaliczanych do tej rodziny są długie imponujące rozmiarami czułki. Mogą być one dwu a nawet trzykrotnie dłuższe niż ciało chrząszcza. Są one zbudowane z wielu członów, najczęściej są szczeciniaste. Chrząszcze nazywane potoczni „kózkami”   mają wydłużone smukłe ciało i twarde pokrywy skrzydeł.  Larwy są zaśgrube, lekko spłaszczone z wyraźnym segmentowaniem.

Zaopatrzone są w bardzo silne żuwaczki.

Najważniejsze gatunki to:

 

 

 

 

Spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus)

Spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus)

Spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus)

Naturalnym siedliskiem tego gatunku jest obszar Gór Atlasu, w Polsce nie występuje w środowisku naturalnym. Chrząszcze te preferują miękkie drewno drzew. Upodobał sobie ciepłe i nasłonecznione miejsca takie jak: dachy i strychy. Atakuje przede wszystkim domy drewniane starsze niż 10 lat. Uszkadza również w budowlach drewnianych bale i strychy, ogrodzenia, słupy trakcji elektrycznej, pale portowe i mostowe. W jednym elemencie drewnianym szkodnik może żerować przez wiele lat. Szkodnik ma od 7-25 mm długości. Jego ciało jest w kolorze czarnym lub ciemnobrunatnym, pokryte szarymi, krótkimi, gęstymi, włoskami, z widocznym wyraźnym spłaszczeniem. Górna strona tułowia posiada dwa czarne, wytarte guzy. Na pokrywach skrzydeł znajdują się charakterystyczne, podwójne przypominające przepaski plamy o nieregularnym kształcie z jaśniejszych włosków. Spuszczel pospolity wykazuje dymorfizm płciowy: samce są mniejsze od samic i mają dłuższe czułki. Dodatkowo samica posiada szpiczaste zakończenie odwłoka, wystające spod pokryw skrzydeł. Rozwój larw, które doskonale trawią celulozę, ma miejsce w części bielastej drewna o wilgotności 10-20%. Wylot dorosłych chrząszczy przypada na okres od połowy czerwca do sierpnia, szczególnie popołudniową porą. W pomieszczeniach ogrzewanych rozwój może trwać nawet cały rok. Samice składają po 170 jaj na głębokość 2-3 cm w ciągu 5 dni, w szczeliny pomiędzy dwa elementy. Po 9 dniach od złożenia jaj wylegają się larwy, które wgryzają się w drewno, początkowo dość płytko - na głębokość 1 mm, ponieważ w wyniku suszenia substancje odżywcze kumulują się przy powierzchni drewna. Tworzące się w ten sposób kanały powierzchniowe wyglądają jak jasne smugi. Larwy giną, gdy wilgotność drewna spanie poniżej 10%. Całe stadium larwalne może trwać od 2 do 10 lat, najczęściej jednak trwa od 3-6. Średnie i starsze pokolenia larwalne drążą labirynty i komo mory na głębokości 1-2 mm. Najstarsze wygryzają tunel o średnicy 6 mm, który kształtem przypomina spłaszczony owal. Takie żerowisko wypełnione jest mączką drzewną i odchodami. Co ciekawe Larwy wydzielają feromony do trocin. Ich niskie stężenie wabi samice do złożenia jaj, a wysokie (nagromadzenie wielu larw) odstrasza zapłodnione samice.

Zmorsznik czerwony (Leptura rubra)

Zmorsznik czerwony (Leptura rubra)

Zmorsznik czerwony (Leptura rubra)

Gatunek ten występuje Europie i na Syberii. Larwy w lesie żerują w pniakach i leżącym drewnie. Szkodnik preferuje stanowiska zacienione, ze względu zasiedlanie zawilgoconego i zagrzybionego drewna. Stadium szkodliwe zasiedla wyłącznie drewno gatunków iglastych. Jego żerowanie widoczne jest także w budynkach, gdzie może dokonywać znacznych zniszczeń drewna. Jego szkodliwość polega na żerowaniu we wkopanych w ziemię słupach ogrodzeniowych, palach mostowych, słupach wież triangulacyjnych. Chrząszcz ten bytuje też w drewnie legarów i podwalin nieizolowanych od zawilgocenia . Pojawia się również w elementach drewnianych w miejscach stałych zacieków zewnętrznych w budynków. Opalanie lub smołowanie końcówek słupów, nie odstrasza szkodnika. Osobnik dorosły ma długość od 10 do 21 mm . Ciało ma barwę od żółtopomarańczowej przez czerwoną do rudej. Chodniki wydrążone przez larwy mają przekrój owalny i przebiegają głownie wzdłuż włókien drwna. Wypełnia je mączka drzewna i odchody. Przepoczwarczenie ma miejsce w kolebce poczwarkowej odgradzanej od chodnika warstwą grubszych wiórków. Kolebka znajduje się zazwyczaj od 0,5 do 2 cm pod elementu drewnianego. Dojrzałe chrząszcze przed wydostaniem się na rójkę, wygryzają wyjściowe otwory o średnicy 4-8 mm o okrągłym kształcie. Cykl rozwojowy chrząszcza może trwać rok w sprzyjających warunkach, ale zazwyczaj wydłuża się 2-3 lat.

 

Ryjkowcowate (Curculionidae)

Szkodniki należące do tej rodziny posiadają charakterystyczny aparat gębowy przekształcony w ryjek, który może posiadać różny kształt lub długość, zależnie od cech gatunku. Na ryjku przeważnie widoczne jest zagięte kolanko i buławkowate 6-11-członowe czułki. Zaznaczony jest dymorfizm płciowy, samice są przeważnie większe od samców i posiadają gładszy ryjek. Nogi ryjkowców są zaopatrzone w dość silnie zgrubiałe uda.

Najważniejszy gatunek to:

 

 

Trzeń korowy (Cossonus parallelepipedus)

Trzeń korowy (Cossonus parallelepipedus)

Trzeń korowy (Cossonus parallelepipedus)

 


Zamknij

Ta strona korzysta z plików cookie ("ciasteczka"). Pozostając na niej, wyrażasz zgodę na korzystanie z cookies.